राष्ट्रपती पारितोषिक सन्मानित आदर्श शिक्षक हरिभाऊ पानसरे यांच्या नुकत्याच १०० व्या वाढदिवस साजरा करण्यात आला . त्यानिमित्त त्यांच्या कार्याचा घेतलेला आढावा

राष्ट्रपती पारितोषिक सन्मानित आदर्श शिक्षक श्री. हरिभाऊ नाथू पानसरे यांचा शतायुषी जीवनप्रवास
काही माणसे वयाने मोठी होतात; काही माणसे मात्र आपल्या कार्याने काळापेक्षाही मोठी ठरतात. त्यांच्या आयुष्याची वर्षे मोजता येतात; पण त्यांनी समाजाला दिलेले योगदान मोजता येत नाही. श्री. हरिभाऊ नाथू पानसरे, सर्वांच्या प्रेमाचे ‘भाऊ’, हे अशाच दुर्मीळ व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक.
२० फेब्रुवारी १९२६ रोजी वाडेगव्हाण (ता. पारनेर, जि. अहिल्यानगर) येथे जन्मलेले भाऊ आज शंभराव्या वर्षात पदार्पण करीत आहेत. एका शतकाचा हा प्रवास केवळ एका व्यक्तीचा जीवनप्रवास नाही; तो ग्रामीण महाराष्ट्रातील शिक्षणाची वाट उजळणाऱ्या एका कर्मयोग्याची प्रेरणागाथा आहे.
शिक्षक, समाजसेवक, शेतकरी, कुटुंबवत्सल पिता आणि शिस्तप्रिय स्वावलंबी नागरिक अशा विविध भूमिकांतून त्यांनी आपल्या आयुष्याला अर्थ दिला. त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू एकच—‘आपल्यामुळे दुसऱ्याचे जीवन थोडे अधिक चांगले झाले पाहिजे.’
शिक्षक होण्यापूर्वीही संघर्षाची शिदोरी
भाऊंच्या जीवनाची सुरुवात थेट शिक्षक म्हणून झाली नाही. खडकी येथील दारूगोळा कारखान्यात त्यांनी सुमारे दोन वर्षे अग्निशामक दलात सेवा केली. काही काळ पोस्टमास्तर म्हणूनही काम केले. या अनुभवातून श्रमाची प्रतिष्ठा, स्वावलंबन आणि प्रामाणिकपणाची शिकवण त्यांच्या मनात रुजली.
३१ जानेवारी १९४४ रोजी प्राथमिक शिक्षक म्हणून सुरू झालेली त्यांची सेवा २९ फेब्रुवारी १९८४ रोजी निवृत्तीपर्यंत सुरू राहिली. सुरुवातीची सुमारे दोन वर्षे कोळपेवाडी येथे सेवा केल्यानंतर त्यांनी जवळजवळ संपूर्ण सेवाकाळ वाडेगव्हाणमध्ये व्यतीत केला.
मात्र भाऊंसाठी शिक्षकाची नोकरी म्हणजे ठरावीक वेळेत वर्ग घेऊन घरी जाणे नव्हते. शाळेची वेळ सकाळी १० ते सायंकाळी ५ असली तरी ते सकाळी ८ वाजताच शाळेत पोहोचत आणि सायंकाळी ७ वाजता घरी परतत. दोन तास सकाळी आणि दोन तास संध्याकाळी ते विद्यार्थ्यांना विनामूल्य मार्गदर्शन करीत.
विद्यार्थ्यांच्या स्वप्नांना पंख
ग्रामीण भागातील मुलांना मोठ्या संधी मिळाव्यात, यासाठी त्यांनी विविध शिष्यवृत्ती आणि प्रवेश परीक्षांची तयारी करून घेतली. मिडल स्कूल, हायस्कूल, ओपन मेरिट, पब्लिक स्कूल, सैनिक स्कूल, गणित प्रावीण्य आणि हिंदी प्रावीण्य अशा विविध परीक्षांसाठी त्यांनी विद्यार्थ्यांना तयार केले.
पालक अशिक्षित असल्याने अनेकदा विद्यार्थ्यांना परीक्षा देण्यासाठी पारनेर, अहिल्यानगर, मुंबईपर्यंत स्वतः घेऊन जाण्याची जबाबदारीही त्यांनी पार पाडली. मुंबईत लोकलने विद्यार्थ्यांना परीक्षा केंद्रावर नेणे-आणणे, त्यांच्या राहण्याची व्यवस्था करणे, या सर्व गोष्टी ते स्वतः करीत.
त्यांच्या प्रयत्नांतून अनेक विद्यार्थ्यांना सैनिक स्कूल, भोसला मिलिटरी स्कूल आणि कोयनानगर पब्लिक स्कूलसारख्या संस्थांमध्ये प्रवेश व शिष्यवृत्ती मिळाली.
मुलींच्या शिक्षणासाठी काळाच्या पुढचा विचार
आज मुलींच्या शिक्षणाचा पुरस्कार करणे सहज वाटते. मात्र ज्या काळात ग्रामीण समाजात मुलींना शाळेत पाठवणेही अनेक कुटुंबांना मान्य नव्हते, त्या काळात भाऊंनी या विचारासाठी संघर्ष केला.
सर्वप्रथम त्यांनी स्वतःच्या बहिणीचे—सरस्वतीचे—नाव शाळेत दाखल केले. त्यानंतर गावातील वाड्या-वस्त्यांवर जाऊन पालकांना मुलींच्या शिक्षणाचे महत्त्व समजावून सांगितले.
ही केवळ शिक्षणाची मोहीम नव्हती; ती सामाजिक मानसिकता बदलण्याची चळवळ होती.
‘गाव साक्षर झाले पाहिजे’
भाऊंच्या दृष्टीने शिक्षण शाळेच्या चार भिंतींत बंदिस्त नव्हते. संपूर्ण गाव साक्षर व्हावे, वाचनाची आवड निर्माण व्हावी, समाजाने शिक्षणाकडे प्रगतीचे साधन म्हणून पाहावे, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.
गावातील प्राथमिक शाळेसाठी सुमारे दीड एकर जमीन मिळवून देण्यापासून ते हायस्कूल उभारणीपर्यंत त्यांच्या प्रयत्नांची व्याप्ती मोठी होती.
हायस्कूलसाठी लोकवर्गणी उभी करताना त्यांनी गावकऱ्यांसोबत पुणे, अहिल्यानगर, मुंबई आणि अन्य शहरांमध्ये जाऊन माजी विद्यार्थ्यांशी संपर्क साधला. माजी विद्यार्थ्यांनी गुरुजींच्या आवाहनाला प्रतिसाद देत स्वेच्छेने मोठ्या प्रमाणावर निधी दिला.
त्यांनी केवळ वर्गणी गोळा केली नाही; त्यांनी शिक्षणासाठी समाजाची सामूहिक जबाबदारी जागी केली.
शिक्षणाबरोबर संस्कार आणि स्वावलंबन
गरीब विद्यार्थ्यांना शिक्षणापासून वंचित राहावे लागू नये, म्हणून वसतिगृह, मोफत भोजन, वाचनालय आणि व्यायामशाळा अशा सुविधांना त्यांनी प्रोत्साहन दिले.
विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याकडेही त्यांनी तितकेच लक्ष दिले. कुक्कुटपालन, शेळीपालन आणि पौष्टिक आहाराचा आग्रह त्यांनी धरला. काही पालकांना हे सुरू करण्यासाठी त्यांनी आर्थिक मदतही केली.
त्यांच्या दृष्टीने शिक्षण म्हणजे पुस्तकातील ज्ञान नव्हे, तर ज्ञानासोबत आरोग्य, श्रम, शिस्त आणि स्वावलंबनाचा संस्कार.
विज्ञान शिकविणारा प्रयोगशील शिक्षक
भाऊ आस्तिक होते; पण अंधश्रद्धेला त्यांनी कधीही थारा दिला नाही. विवेक, विज्ञान आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती त्यांनी विद्यार्थ्यांमध्ये रुजवली.
हवेचा दाब समजावून सांगण्यासाठी बाटली आणि अंड्याचा प्रयोग, तसेच पांढऱ्या प्रकाशातील सात रंग समजावून सांगण्यासाठी रंगीत चकतीचा प्रयोग ते विद्यार्थ्यांसमोर करून दाखवत.
‘हे असे आहे’ एवढ्यावर न थांबता ‘हे असे का होते?’ हा प्रश्न मुलांच्या मनात निर्माण करणे, ही त्यांच्या अध्यापनाची खासियत होती.
राष्ट्रपती पारितोषिकाने गौरव
भाऊंच्या कार्याची राष्ट्रीय पातळीवर दखल घेण्यात आली. ५ सप्टेंबर १९६६ रोजी शिक्षक दिनाच्या निमित्ताने नवी दिल्ली येथे तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या हस्ते त्यांना ‘राष्ट्रपती पारितोषिक सन्मानित आदर्श शिक्षक’ हा राष्ट्रीय सन्मान मिळाला.
पुढील दिवशी, ६ सप्टेंबर १९६६ रोजी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी आणि उपराष्ट्रपती डॉ. झाकीर हुसेन यांची सदिच्छा भेट घेण्याचा मानही त्यांना मिळाला.
हा सन्मान एका शिक्षकाला मिळालेला पुरस्कार असला, तरी त्यामागे हजारो विद्यार्थ्यांच्या भवितव्याची घडण आणि एका गावाच्या शैक्षणिक परिवर्तनाची कहाणी होती.
‘भाऊ’ हे नावच बनले ओळख
नातेवाईक, विद्यार्थी, गावकरी आणि परिचित सर्वजण त्यांना प्रेमाने ‘भाऊ’ म्हणतात. हे संबोधन केवळ नात्याचे नाही; ते त्यांच्या माणुसकीचे प्रतीक आहे.
साधा पांढरा खादीचा कुर्ता, शुभ्र धोतर आणि गांधी टोपी—हा त्यांचा पेहराव. साधेपणातही व्यक्तिमत्त्वाची श्रीमंती असू शकते, याचे ते उदाहरण.
त्यांच्या जीवनाची दोन शब्दांत ओळख करायची झाली तर ती आहे—शिस्त आणि दीर्घोद्योग.
वेळेचे भान, कामाची निष्ठा
सकाळी सहा वाजता उठणे, व्यायाम आणि योगासने, वेळेवर जेवण आणि रात्री दहा वाजता झोपणे—आज शंभराव्या वर्षीही त्यांच्या दिनचर्येत शिस्त कायम आहे.
‘लवकर निजे, लवकर उठे, तया आरोग्यसंपदा लाभे’, ‘आराम हराम है!’ आणि ‘कल करे सो आज कर, आज करे सो अब कर’ ही त्यांची जीवनसूत्रे केवळ बोलण्यापुरती राहिली नाहीत; त्यांनी ती प्रत्यक्ष जगली.
समाजासाठी संघर्षाची तयारी
गावातील दारूबंदीच्या प्रयत्नांपासून तुकाई मंदिराच्या जीर्णोद्धारापर्यंत त्यांनी सामाजिक कामात सक्रिय सहभाग घेतला. विरोध झाला तरी समाजहिताचे काम थांबवायचे नाही, ही त्यांची भूमिका होती.
तुकाई देवस्थान ट्रस्टचे वयाच्या ९८व्या वर्षापर्यंत अध्यक्ष राहून त्यांनी देवस्थानासाठी एक लाख रुपयांची देणगीही दिली.
श्रद्धा होती; पण विवेकही होता. परंपरेचा आदर होता; पण अंधश्रद्धेला विरोध होता. याच संतुलित विचारसरणीने त्यांचे व्यक्तिमत्त्व घडले.
निवृत्ती झाली, पण कर्मयोग थांबला नाही
१९८४ मध्ये शिक्षक म्हणून ते निवृत्त झाले. मात्र कामातून कधीच निवृत्त झाले नाहीत.
सुमारे वयाच्या ८७व्या वर्षापर्यंत ते शिरूरहून वाडेगव्हाणला जाऊन वडिलोपार्जित शेतीत सुधारणा करीत राहिले. आधुनिक शेतीचे प्रयोग केले. त्यांच्या शेतातील ऊसाचा प्लॉट शेतकऱ्यांसाठी प्रात्यक्षिक म्हणून दाखविला जात असे. शासनामार्फत त्यांच्या शेतावर शेतकरी प्रशिक्षण शिबिरेही आयोजित करण्यात आली.
शिक्षक म्हणून ज्ञानाची शेती करणाऱ्या भाऊंनी पुढे जमिनीतही ज्ञानाचे प्रयोग केले.
सोळा रुपयांच्या पगारातून बचतीचा धडा
नोकरीच्या सुरुवातीचा त्यांचा पगार होता अवघे १६ रुपये. त्यातून दोन रुपये ते नियमित वाचवत.
ही केवळ बचत नव्हती; ती त्यांच्या आर्थिक शिस्तीची सुरुवात होती.
१९४४ पासून आजपर्यंतच्या जमाखर्चाचा अद्ययावत हिशेब त्यांनी स्वच्छ अक्षरात जतन करून ठेवला आहे. काटकसर, नियोजन आणि प्रामाणिक कमाईच्या जोरावर त्यांनी मुलांचे उच्च शिक्षण कोणतेही कर्ज न घेता पूर्ण केले.
त्यांची मुले—अरुण (M.Sc.), वसंत (MBBS), सुरेश (B.E. Mechanical), उषा (B.A.) आणि शैलजा (BAMS)—यांच्या शिक्षणातून त्यांच्या संस्कारांची ताकद दिसून येते.
रुक्मिणीबाईंच्या त्यागाची सावली
भाऊंच्या या यशोगाथेमागे त्यांच्या पत्नी सौ. रुक्मिणीबाई यांचे योगदान तितकेच मोलाचे आहे.
मुलांच्या शिक्षणासाठी पहाटे पाच वाजता उठून स्वयंपाक करणे आणि पुणे-अहिल्यानगर येथे शिकणाऱ्या मुलांना सुमारे दहा वर्षे एसटी बसने जेवणाचे डबे पाठवणे, मुलांच्या दुधासाठी शेळीपालन करणे—या कष्टांतून त्यांनी कुटुंबाचा संसार सांभाळला.
भाऊंच्या शिस्तीला रुक्मिणीबाईंच्या त्यागाची जोड मिळाली आणि एक कुटुंब नव्हे, तर एक पिढी घडली.
पुढच्या पिढीतही शिक्षणाची परंपरा
भाऊंनी आपल्या मुलांना शिक्षण दिले; मुलांनी पुढे आपल्या मुलांना उच्च शिक्षण दिले. आज त्यांच्या कुटुंबातील पुढील पिढीत डॉक्टर, इंजिनियर, आर्किटेक्ट आणि विविध व्यावसायिक क्षेत्रातील व्यक्ती कार्यरत आहेत.
हीच त्यांच्या जीवनकार्याची खरी पावती म्हणावी लागेल.
एका शिक्षकाने वर्गात शिकवलेले धडे वर्गाच्या बाहेर गेले आणि अनेक पिढ्यांच्या जीवनाचा भाग झाले.
शतायुष्यातही समाजाशी नाते कायम
पेन्शनमधून Vision International Schoolला ₹५१ हजारांची मदत असो किंवा गरजू विद्यार्थ्यांना वेळोवेळी केलेली मदत—शिक्षणासाठी देण्याची त्यांची वृत्ती आजही कायम आहे.
त्यांच्या जीवनातील सहस्रचंद्र दर्शन सोहळाही सेवा आणि सामाजिक बांधिलकीचा संदेश देणारा ठरला. स्व. सिंधुताई सपकाळ यांच्या संस्थेला मदत करण्याची परंपराही कुटुंबाने पुढे सुरू ठेवली.
शंभर वर्षांचे जीवन, पण वारसा मूल्यांचा
भाऊंच्या शंभर वर्षांच्या जीवनाकडे पाहताना लक्षात येते की, त्यांनी मोठ्या घोषणा केल्या नाहीत; त्यांनी छोट्या-छोट्या कृतींमधून मोठे परिवर्तन घडविले.
एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षा देण्यासाठी दूर घेऊन जाणे…
एखाद्या मुलीला शाळेत दाखल करून घेणे…
एखाद्या पालकाला शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देणे…
शाळेसाठी जमीन मिळवून देणे…
हायस्कूलसाठी निधी उभा करणे…
गरीब विद्यार्थ्याला निवारा आणि भोजन देणे…
गावातील दारूबंदीचा प्रयत्न करणे…
शेतीत नवे प्रयोग करणे…
या प्रत्येक कृतीत एकच भावना होती—
‘आपल्याला जे चांगले मिळाले, ते पुढच्या पिढीलाही मिळाले पाहिजे.’
म्हणूनच भाऊंचा खरा वारसा त्यांच्या संपत्तीत नाही; तो त्यांच्या विचारांत, संस्कारांत आणि त्यांनी घडविलेल्या पिढ्यांमध्ये आहे.
भाऊंच्या शतायुषी जीवनाला मानाचा मुजरा!
एका शतकाचा प्रवास पूर्ण करणाऱ्या श्री. हरिभाऊ नाथू पानसरे यांच्या आयुष्याकडे पाहताना एका शिक्षकाची उंची किती मोठी असू शकते, समाजसेवेचा अर्थ किती व्यापक असू शकतो आणि शिस्तीने जगलेले आयुष्य किती प्रेरणादायी ठरू शकते, याची जाणीव होते.
राष्ट्रपती पारितोषिकाने सन्मानित आदर्श शिक्षक, समाजाच्या शैक्षणिक जडणघडणीतील कर्मयोगी, स्वावलंबनाचा धडा देणारे शेतकरी, कुटुंबाला मूल्यांनी समृद्ध करणारे पिता आणि आजही सकारात्मकतेने जीवन जगणारे शतायुषी भाऊ—आपल्या जीवनाला मनःपूर्वक अभिवादन!
आपल्या शंभराव्या जन्मदिवसानिमित्त मनःपूर्वक शुभेच्छा!
आपले शतक निरोगी, आनंदी आणि समाधानाने भरलेले राहो; आपल्या जीवनातून पुढील अनेक पिढ्यांना शिक्षण, शिस्त, परिश्रम, प्रामाणिकपणा, स्वावलंबन आणि माणुसकीची प्रेरणा मिळत राहो, हीच सदिच्छा.