नवरात्र विशेष | नवदुर्गेच्या कर्तृत्वाचा जागर!

नवरात्र विशेष | नवदुर्गेच्या कर्तृत्वाचा जागर!

ज्ञानाची सरस्वती, अन्यायाविरुद्धची दुर्गाशक्ती; प्रा. डॉ. क्रांती पैठणकर यांचा प्रेरणादायी प्रवास

नऊ रात्री, नऊ रूपे आणि स्त्रीशक्तीचा एकच जागर! नवरात्रोत्सवात आपण आदिशक्तीच्या दुर्गा, सरस्वती आणि लक्ष्मी या रूपांची भक्तिभावाने आराधना करतो. दुर्गा अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे बळ देते, सरस्वती ज्ञानाचा प्रकाश पसरवते, तर लक्ष्मी समृद्धीचे प्रतीक ठरते. मात्र, या देवीरूपांचे दर्शन केवळ मंदिरातच घडते असे नाही. शिक्षणातून अज्ञानाचा अंधार दूर करणाऱ्या शिक्षिकेत, शब्दांतून समाजाला विचारप्रवृत्त करणाऱ्या कवयित्रीत आणि अन्यायाविरुद्ध निर्भीडपणे भूमिका मांडणाऱ्या स्त्रीमध्येही या आदिशक्तीचे प्रतिबिंब दिसते. आपल्या ज्ञानाने, विचारांनी आणि सामाजिक बांधिलकीने समाजात वेगळा ठसा उमटविणाऱ्या प्रा. डॉ. क्रांती पैठणकर (गोसावी) यांचे कार्य अशाच स्त्रीशक्तीच्या जागराची प्रेरणादायी कहाणी आहे.

‘क्रांती’ हे त्यांचे नाव आणि परिवर्तनशील विचार हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य! शैक्षणिक गुणवत्तेपासून साहित्यसेवेपर्यंत, अन्यायाविरुद्धच्या ठाम भूमिकेपासून वंचितांविषयीच्या संवेदनशीलतेपर्यंत त्यांच्या कार्याचे अनेक पैलू आहेत. स्वतःच्या कर्तृत्वाने उंची गाठतानाच समाजाशी असलेली नाळ जपणाऱ्या या व्यक्तिमत्त्वाचा परिचय नवरात्राच्या निमित्ताने स्त्रीकर्तृत्वाचा सन्मान करणारा ठरतो.

सरस्वतीच्या उपासनेतून यशाची शिखरे

बारामतीच्या मातीत घडलेल्या क्रांती पैठणकर यांनी शिक्षणाच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. मराठी विषयातील पदव्युत्तर शिक्षण घेताना पुणे विद्यापीठाचे सुवर्णपदक मिळवून त्यांनी आपल्या गुणवत्तेची मोहोर उमटवली. नेट आणि सेट या पात्रता परीक्षांमध्येही यश संपादन केले. पुढे संशोधनाच्या माध्यमातून विद्यावाचस्पती (पीएच.डी.) पदवी प्राप्त करत त्यांनी आपल्या शैक्षणिक प्रवासात महत्त्वाचा टप्पा गाठला.

त्यांचा हा प्रवास सरस्वतीच्या उपासनेतून साध्य झालेल्या ज्ञानसाधनेची आठवण करून देतो. अभ्यासातील सातत्य, संशोधनाची आवड आणि ज्ञानाविषयीची निष्ठा यांच्या बळावर त्यांनी स्वतःची ओळख निर्माण केली. शिरूर येथील चांदमल ताराचंद बोरा महाविद्यालयात प्राध्यापिका म्हणून कार्यरत असताना विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक आणि वैचारिक जडणघडणीत त्या योगदान देत आहेत.

त्यांच्या यशात वैयक्तिक कर्तृत्वाचा गौरव आहेच; पण त्याचबरोबर शिक्षणाच्या माध्यमातून आपली स्वप्ने पूर्ण करू पाहणाऱ्या मुलींसाठीही प्रेरणेचा संदेश आहे. परिस्थिती कोणतीही असो, ज्ञानाची साथ आणि ध्येयाप्रती निष्ठा असेल, तर यशाचा मार्ग शोधता येतो, हे त्यांचा प्रवास अधोरेखित करतो.

दुर्गाशक्तीचा आविष्कार : अन्यायाविरुद्ध ठाम भूमिका

नवरात्रातील दुर्गारूप हे सामर्थ्य, निर्भयता आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचे प्रतीक मानले जाते. क्रांती पैठणकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातही अन्यायाविषयीची चीड आणि योग्य भूमिकेवर ठाम राहण्याची वृत्ती दिसून येते. विशेषतः महिलांवरील अन्यायाविषयी त्या संवेदनशील आहेत.

स्त्रीने अन्याय निमूटपणे सहन करण्याऐवजी आपल्या हक्कांची जाणीव ठेवावी, शिक्षणाच्या बळावर आत्मविश्वास मिळवावा आणि स्वतंत्रपणे विचार करण्याची क्षमता विकसित करावी, हा विचार आजच्या सामाजिक परिस्थितीत महत्त्वाचा आहे. स्त्रीच्या स्वाभिमानाचा आणि समानतेचा प्रश्न केवळ चर्चेपुरता मर्यादित न राहता तो प्रत्यक्ष कृतीतून पुढे यायला हवा.

क्रांतीताईंच्या ठाम विचारांतून स्त्रीने स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव ठेवण्याचे महत्त्व अधोरेखित होते. विचार मांडताना स्पष्टता आणि संवाद साधताना संयम जपणारे त्यांचे व्यक्तिमत्त्व स्त्रीशक्तीच्या विवेकी रूपाची ओळख करून देते.

साहित्यसेवेचा दीप आणि विचारप्रबोधनाची ज्योत

सरस्वतीचे आणखी एक रूप म्हणजे साहित्य, कला आणि सर्जनशीलता. क्रांती पैठणकर या कवयित्री असून साहित्याच्या उत्तम आस्वादक आणि प्रभावी सूत्रसंचालिका म्हणूनही परिचित आहेत. महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा शिरूरच्या कार्याध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळताना त्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांत सक्रिय सहभाग घेतात.

साहित्य हे समाजाच्या विचारविश्वाला दिशा देणारे प्रभावी माध्यम आहे. कविता संवेदना जागृत करते, लेखन सामाजिक वास्तवाचे भान देते आणि वैचारिक संवाद नव्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यास मदत करतो. या व्यापक साहित्यिक प्रवाहाशी जोडलेले राहून क्रांतीताई साहित्यसेवेचे कार्य पुढे नेत आहेत.

पीएच.डी.चे संशोधनकार्य पूर्ण केल्यानंतर शिरूर परिसरातील महिला सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या जीवनकार्यावर लेखन करण्याचा त्यांनी व्यक्त केलेला संकल्प विशेष उल्लेखनीय आहे. समाजासाठी काम करणाऱ्या अनेक महिलांचे योगदान प्रसिद्धीच्या झगमगाटापासून दूर राहते. त्यांच्या संघर्षाची, जिद्दीची आणि सामाजिक कार्याची नोंद घेणे म्हणजे स्थानिक इतिहासातील महत्त्वाचा ठेवा जतन करणे होय. अशा लेखनातून नव्या पिढीला आपल्या परिसरातील कर्तृत्ववान महिलांची ओळख होऊ शकते.

विद्वत्तेबरोबर माणुसकीची श्रीमंती

मोठेपण केवळ पदव्या, पुरस्कार किंवा प्रतिष्ठेने ठरत नाही; तर माणसांशी जोडलेल्या नात्यांतूनही ते व्यक्त होते. क्रांती पैठणकर यांनी शिरूर परिसरातील विविध क्षेत्रांतील व्यक्तींशी जिव्हाळ्याचे ऋणानुबंध निर्माण केले आहेत. वंचित घटकांविषयीची कणव, सामान्य माणसाच्या सुख-दुःखात सहभागी होण्याची वृत्ती आणि समाजातील विविध घटकांविषयीचा आपलेपणा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला वेगळी उंची देतो.

महाविद्यालयीन जबाबदाऱ्या, संशोधन, साहित्यिक उपक्रम आणि सामाजिक सहभाग अशा विविध आघाड्यांवर कार्यरत असतानाही माणसांशी संवाद साधण्याची त्यांची सहजता उल्लेखनीय आहे. ज्ञान आणि नम्रता, ठामपणा आणि संयम, कर्तृत्व आणि सामाजिक जाणीव यांचा समन्वय त्यांच्या कार्यातून दिसतो.

नवरात्रातील शक्तीची संकल्पना केवळ संघर्ष करण्यापुरती मर्यादित नाही. इतरांच्या वेदना समजून घेणे, गरजूंच्या पाठीशी उभे राहणे आणि समाजातील दुर्लक्षित घटकांना सन्मान मिळवून देण्यासाठी प्रयत्नशील राहणे, हेही शक्तीचेच रूप आहे. क्रांतीताईंच्या सामाजिक संवेदनशीलतेतून या मूल्यांचे महत्त्व अधोरेखित होते.

कर्तृत्वाचा सन्मान : स्त्रीशक्तीला प्रेरणेची सलामी

८ एप्रिल २०२३ रोजी रसिक विचारमंच, शिरूर आणि महाराष्ट्र साहित्य परिषद, शाखा शिरूर यांच्या वतीने क्रांती पैठणकर यांना त्यांच्या शैक्षणिक आणि साहित्यिक कार्याबद्दल सन्मानपत्र देऊन गौरविण्यात आले. हा गौरव त्यांच्या शैक्षणिक गुणवत्तेची, साहित्यिक योगदानाची आणि सामाजिक बांधिलकीची दखल घेणारा होता.

नवरात्राच्या निमित्ताने अशा महिलांच्या कार्याचा परिचय करून देणे महत्त्वाचे आहे. कारण कर्तृत्वाचा सन्मान हा केवळ एका व्यक्तीचा गौरव नसतो; तो तिच्यासारखे काहीतरी साध्य करण्याची स्वप्ने पाहणाऱ्या अनेक मुलींसाठी आश्वासक संदेश असतो. स्त्रीला शिक्षणाची संधी मिळाली, तिच्या विचारांचा आदर झाला आणि तिच्या क्षमतेला वाव मिळाला, तर ती स्वतःच्या प्रगतीबरोबरच समाजाच्या विकासातही महत्त्वाचे योगदान देऊ शकते.

नवरात्राचा संदेश : देवीची पूजा आणि स्त्रीचा सन्मान

देवीच्या नऊ रूपांची आराधना करताना आपल्या समाजातील कर्तृत्ववान स्त्रियांच्या संघर्षाची आणि योगदानाचीही जाणीव ठेवली पाहिजे. स्त्रीशक्तीचा खरा गौरव तिच्या कर्तृत्वाला मान्यता देण्यात, तिच्या स्वाभिमानाचे रक्षण करण्यात आणि तिच्या स्वप्नांना बळ देण्यात आहे. केवळ उत्सवाच्या नऊ दिवसांत नव्हे, तर वर्षातील प्रत्येक दिवशी स्त्रीला समानता आणि सन्मान मिळणे हीच या उत्सवाची खरी फलश्रुती ठरेल.

प्रा. डॉ. क्रांती पैठणकर यांचा प्रवास ज्ञानसाधना, साहित्यप्रेम, सामाजिक संवेदनशीलता आणि वैचारिक निर्भयता यांचा संगम आहे. त्यांच्या कार्यातून शिक्षणाचे सामर्थ्य, साहित्याचे परिवर्तनशील स्वरूप आणि माणुसकीची मूल्ये अधोरेखित होतात.

नवरात्रातील नवदुर्गेच्या जागरात क्रांतीताईंसारख्या कर्तृत्ववान महिलांचा गौरव म्हणजे ज्ञानरूप सरस्वतीला वंदन, अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहणाऱ्या दुर्गाशक्तीला अभिवादन आणि समाजाशी नाते जोडणाऱ्या माणुसकीचा सन्मान!

त्यांच्या कार्यातून नव्या पिढीला प्रेरणा मिळो, महिलांच्या कर्तृत्वाला व्यापक मान्यता लाभो आणि समाजात समानता, स्वाभिमान व संवेदनशीलतेची मूल्ये अधिक दृढ होवोत, हीच नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने सदिच्छा.

शक्तीची आराधना करूया, स्त्रीकर्तृत्वाचा गौरव करूया आणि प्रत्येक स्त्रीच्या स्वप्नांना बळ देऊया!

 डेली न्यूज पोस्ट २४ च्या वतीने आपल्या परिसरातील विविध क्षेत्रात कार्यरत असणाऱ्या महिलांच्या कार्याची माहिती नवरात्रीनिमित्त प्रसिद्ध करण्यात येणार आहे माहिती व छायाचित्र आपण पाठवावे.