नवरात्र विशेष : नवदुर्गेच्या कर्तृत्वाचा जागर!

काही स्वप्नांना परिस्थितीची मर्यादा असते; पण प्रतिभेला कोणत्याही मर्यादेची चौकट मान्य नसते. शिक्षणाची वाट अर्ध्यावर थांबली, आयुष्याने गृहिणीची जबाबदारी सोपवली, तरी मनातील सर्जनशीलतेचा झरा मात्र अखंड वाहत राहिला. वाचनाची आवड, शब्दांशी जुळलेले नाते आणि समाजातील वेदना समजून घेणारी संवेदनशील दृष्टी यांच्या बळावर स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणाऱ्या सौ. कविता अंबादास पाचंग्रे यांचा साहित्यप्रवास अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे. नवरात्रातील नवदुर्गेच्या कर्तृत्वाचा जागर करताना, लेखणीच्या माध्यमातून सामाजिक वास्तवाला वाचा फोडणाऱ्या या साहित्यिकेची कहाणी विशेष उल्लेखनीय ठरते.

शालेय वयातच लेखनाची मुहूर्तमेढ

शिरूर येथील सौ. कविता पाचंग्रे यांना लहानपणापासूनच वाचन, लेखन आणि अभिनयाची आवड होती. इयत्ता सातवीत असतानाच त्यांनी स्वतः नाटके, गीते आणि कव्वाली लिहून रंगमंचावर सादर केल्या. या सादरीकरणांना बक्षिसेही मिळाली. त्यातूनच त्यांच्या कलागुणांना प्रोत्साहन मिळाले आणि साहित्यनिर्मितीची आवड अधिक दृढ झाली. परिस्थितीमुळे त्यांचे औपचारिक शिक्षण नववीपर्यंतच झाले; मात्र शिक्षणाचा प्रवास थांबला, तरी शिकण्याची आणि व्यक्त होण्याची जिद्द त्यांनी कधीही सोडली नाही. आजही त्या कविता, अभंग आणि चारोळी स्पर्धांमध्ये सहभागी होत असून, अनेक स्पर्धांमध्ये त्यांनी उल्लेखनीय यश मिळविले आहे.

‘घाणी’तून समाजवास्तवाचे अस्वस्थ करणारे दर्शन

सन २०२१ मध्ये प्रकाशित झालेली ‘घाणी’ ही त्यांची पहिली कादंबरी आहे. स्त्रीच्या त्यागाचे वास्तववादी चित्रण करताना, पोटातील बाळ गहाण ठेवण्याची वेळ आलेल्या स्त्रीची वेदना, तिचा संघर्ष आणि कर्तव्यनिष्ठ त्याग त्यांनी या कादंबरीतून मांडला आहे. त्याचबरोबर खाणकामगारांची होणारी छळवणूक आणि पिळवणूक यांवरही प्रकाश टाकला आहे. केवळ कथा सांगणे नव्हे, तर समाजातील दुर्लक्षित घटकांच्या वेदना वाचकांपर्यंत पोहोचविणे, हा या लेखनाचा महत्त्वाचा पैलू आहे.

‘घाणी’ या कादंबरीला ५ मार्च २०२३ रोजी पुणे येथे कृतिशील शिक्षक महाराष्ट्र यांच्या वतीने कादंबरी प्रकारातील प्रथम क्रमांकाचा एटीएम राज्यस्तरीय साहित्य गौरव पुरस्कार मिळाला. तसेच २० डिसेंबर २०२३ रोजी सप्तर्षी साहित्य प्रतिष्ठान, शब्दशिवार, मंगळवेढा यांच्या वतीने मातोश्री स्व. काशीबाई घुले उत्कृष्ट कादंबरी पुरस्काराने या साहित्यकृतीचा गौरव करण्यात आला. या सन्मानांमुळे त्यांच्या साहित्यिक प्रवासाला नवी ऊर्जा मिळाली.

‘स्मशान’मधून जीवनाचे तत्त्वज्ञान

३ जानेवारी २०२२ रोजी प्रकाशित झालेली ‘स्मशान’ ही त्यांची दुसरी कादंबरी जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या जीवनप्रवासाचा वेध घेते. जीवनातील सुख-दुःख, माणसांचे बदलते स्वभाव, भावभावनांचे गुंतागुंतीचे पदर आणि दुसऱ्यांच्या दुःखाचा गैरफायदा घेणाऱ्या प्रवृत्ती यांचे चित्रण या कादंबरीत आढळते. नेपाळी व्यक्तीच्या जीवनानुभवावर आधारित या साहित्यकृतीला ३ मे २०२३ रोजी शिवचरण उज्जैनकर फाउंडेशनतर्फे तापी-पूर्णा राज्यस्तरीय उत्कृष्ट साहित्य पुरस्कार मिळाला.

‘घाणी भाग दोन’मधून लेखनाचा पुढचा टप्पा

नोव्हेंबर २०२४ मध्ये ‘घाणी’ या कादंबरीचा पुढील भाग ‘घाणी भाग दोन’ प्रकाशित झाला. ज्येष्ठ समाजसेवक अण्णा हजारे यांच्या हस्ते राळेगणसिद्धी येथे या कादंबरीचे प्रकाशन झाले. सामाजिक वास्तवाचे विविध पैलू आपल्या लेखणीतून मांडणाऱ्या कविता पाचंग्रे यांच्या साहित्यप्रवासातील हा महत्त्वाचा टप्पा ठरला. या कादंबरीला २ फेब्रुवारी २०२६ रोजी मराठी भाषा संवर्धन बहुउद्देशीय संस्थेच्या वतीने स्मृतीशेष जयरामजी कापकरवार स्मृती राज्यस्तरीय कादंबरी पुरस्कार जाहीर झाला.

‘तो स्पर्श’मधून बालसुरक्षेचा संवेदनशील विषय

७ जून २०२५ रोजी प्रकाशित झालेला ‘तो स्पर्श’ हा त्यांचा कथासंग्रह सामाजिक जाणिवांचा प्रभावी आविष्कार आहे. या संग्रहात तेरा कथांचा समावेश असून, स्त्रीभ्रूणहत्या, बलात्कार, अंधश्रद्धा, बालिकांवरील अत्याचार आणि बालमनावर खोल जखमा करणाऱ्या अयोग्य स्पर्शासारख्या गंभीर विषयांना त्यांनी हात घातला आहे. अनेकदा समाजाच्या नजरेत न येणाऱ्या, पण मुलांच्या मनावर आयुष्यभर परिणाम करणाऱ्या घटनांचे चित्रण करताना त्यांनी वाचकांना आत्मपरीक्षण करण्यास प्रवृत्त केले आहे. सामाजिक प्रश्नांविषयी जागरूकता निर्माण व्हावी आणि अशा घटनांना प्रतिबंध घालण्यासाठी समाजाने संवेदनशील व्हावे, हा त्यांच्या लेखनाचा प्रामाणिक हेतू आहे.

या कथासंग्रहालाही मानाचे पुरस्कार लाभले आहेत. ८ एप्रिल २०२६ रोजी संबोधी प्रतिष्ठानच्या वतीने दिवंगत कथाकार सुधाकर बोरगावकर यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा राज्यस्तरीय स्मृती प्रथम कथासंग्रह पुरस्कार त्यांना प्राप्त झाला. तसेच १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी ‘तो स्पर्श’ या कथासंग्रहाला टेंभुर्णी येथे मायबाप स्मृती साहित्य राज्यस्तरीय उत्कृष्ट कथासंग्रह पुरस्कार जाहीर झाला.

पुरस्कारांनी सन्मानित साहित्यप्रवास

कविता पाचंग्रे यांच्या साहित्यिक योगदानाची दखल विविध साहित्यिक आणि सामाजिक संस्थांनी घेतली आहे. ‘घाणी’साठी साहित्य गौरव पुरस्कार आणि मातोश्री काशीबाई घुले उत्कृष्ट कादंबरी पुरस्कार, ‘स्मशान’साठी तापी-पूर्णा राज्यस्तरीय उत्कृष्ट साहित्य पुरस्कार, ‘घाणी भाग दोन’साठी जयरामजी कापकरवार स्मृती राज्यस्तरीय कादंबरी पुरस्कार, तसेच १९ मार्च २०२६ रोजी दीपगंगा भागीरथी बहुउद्देशीय सेवाभावी संस्था, महाराष्ट्र राज्य यांच्या वतीने साहित्य भूषण पुरस्काराने त्यांचा गौरव झाला आहे.

‘ओझं मंगळसूत्राच’, ‘आईचे हळवे मन’, ‘नाळ गर्भाची’, ‘हव्यास’, ‘तो स्पर्श’, ‘बलात्कार’ आणि ‘कोपरा मनाचा’ अशा कविता व लेखनकृतींनाही विविध संस्थास्तरीय पुरस्कार मिळाले आहेत. एकूण १७ पुरस्कारांनी त्यांच्या साहित्यिक वाटचालीचा सन्मान केला आहे.

सहाशे कवितांतून व्यक्त झालेली संवेदनशीलता

कादंबरी आणि कथासंग्रहांबरोबरच कविता पाचंग्रे यांनी सुमारे ६०० कविता लिहिल्या असून, त्यांपैकी अनेक कविता दिवाळी अंक आणि वृत्तपत्रांतून प्रकाशित झाल्या आहेत. त्यांचे ४२ लेखही प्रसिद्ध झाले आहेत. कविता, कथा, कादंबरी अशा विविध साहित्यप्रकारांतून त्यांनी मानवी भावना, स्त्रीजीवन, सामाजिक विषमता आणि वास्तवातील संघर्ष शब्दबद्ध केले आहेत. त्यांच्या लेखनाचा केंद्रबिंदू हा केवळ मनोरंजन नसून, वाचकांच्या मनात विचारांची ठिणगी पेटविणे हा आहे.

ओडिया भाषेतूनही साहित्यनिर्मितीचा ध्यास

साहित्याची भाषा आणि अभिव्यक्ती यांना सीमा नसतात, याची जाणीव करून देणारा त्यांचा आणखी एक प्रयत्न म्हणजे ओडिया भाषेतील लेखन. सध्या त्या ओडिया भाषेत पाचव्या कादंबरीचे लेखन करीत आहेत. मतिमंद मुलीवरील लैंगिक अत्याचार आणि मानसिक आरोग्याशी संबंधित संवेदनशील प्रश्नांना केंद्रस्थानी ठेवून त्या नवी साहित्यकृती साकारत आहेत. ‘संवेदना’ किंवा ‘डिप्रेशन’ या नावाने दोन कथानकांचे एकत्रीकरण करून ही कादंबरी प्रकाशित करण्याचा त्यांचा मानस आहे. वंचित, असुरक्षित आणि समाजाच्या दुर्लक्षाला सामोरे जाणाऱ्या व्यक्तींच्या वेदनांना भाषिक सीमा ओलांडून वाचा फोडण्याचा हा प्रयत्न आहे.

लेखणी हेच सामर्थ्य, संवेदनशीलता हीच ओळख!

सौ. कविता अंबादास पाचंग्रे यांचा प्रवास हा केवळ एका गृहिणीच्या साहित्यिक यशाचा आलेख नाही, तर परिस्थितीवर मात करून स्वतःतील प्रतिभेला संधी देणाऱ्या जिद्दीचा प्रत्यय आहे. नववीपर्यंतचे शिक्षण, घर-संसाराच्या जबाबदाऱ्या आणि मर्यादित संधी असूनही त्यांनी लेखनाची वाट सोडली नाही. उलट समाजातील वेदना, स्त्रीचे जगणे, बालकांचे प्रश्न आणि माणसांमधील संवेदनशीलतेचा अभाव या विषयांना आपल्या लेखणीचे केंद्र बनविले.

नवरात्रात नवदुर्गेच्या शक्तीची पूजा करताना, स्वतःच्या कर्तृत्वातून इतरांसाठी प्रेरणेचा दीप प्रज्वलित करणाऱ्या अशा महिलांचे कार्यही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. शब्दांना सामाजिक बांधिलकीची जोड देत, वंचितांच्या वेदनांना अभिव्यक्ती देणाऱ्या आणि नव्या भाषेतूनही साहित्यनिर्मितीचा ध्यास जपणाऱ्या कविता पाचंग्रे यांचा प्रवास खऱ्या अर्थाने लेखणीच्या सामर्थ्याचा आणि जिद्दीच्या विजयाचा जागर आहे.
नवरात्री निमित्त कविता पाचंग्रे यांना प्रणाम