नवदुर्गा : अंधार भेदताना स्वतःच प्रकाश बनलेली रणरागिणी

“अंधारा भेदण्या निघाले मी जेव्हा, तेव्हा मीच माझा प्रकाश झाले; दुःख व वेदना मांडत माझ्या, मी व्यक्त होत गेले आणि माझीच मी घडत गेले…”*

या शब्दांतून व्यक्त होणारी जिद्द म्हणजे केवळ एका स्त्रीच्या आयुष्याची कहाणी नाही, तर पिढ्यान्‌पिढ्या उपेक्षा, अवहेलना आणि सामाजिक अन्याय सहन करणाऱ्या समाजाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेण्याची धग आहे. स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या वेदनांना दुर्बलता न मानता त्यांनाच संघर्षाचे बळ बनवणाऱ्या, शिक्षणाला परिवर्तनाचे शस्त्र मानणाऱ्या आणि आपल्या समाजातील मुला-मुलींचे भविष्य उज्ज्वल व्हावे म्हणून अविरत धडपडणाऱ्या सुनीता भोसले या खऱ्या अर्थाने आजच्या  नवदुर्गा आहेत!

नवरात्रात आपण देवीच्या नऊ रूपांची पूजा करतो; तिच्या शक्तीपुढे नतमस्तक होतो. मात्र, समाजातील अन्यायाच्या अंधाराशी दोन हात करून वंचितांच्या आयुष्यात ज्ञानाची ज्योत पेटवणाऱ्या स्त्रियांमध्येही आदिशक्तीचे दर्शन घडते. स्वतःच्या आयुष्यातील संघर्षाचे रूपांतर सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीत करणाऱ्या सुनीता भोसले यांचा प्रवास हा अशाच स्त्रीशक्तीचा प्रेरणादायी जागर आहे. पारधी समाजातील महिलांवरील अन्याय, जातपंचायतीच्या अनिष्ट प्रथा, शिक्षणाचा अभाव आणि सामाजिक अवहेलना यांविरुद्ध त्यांनी उभारलेला लढा म्हणजे स्वाभिमान, समता आणि माणुसकीसाठी पेटलेली मशाल आहे.

स्वतःच्या संघर्षातून समाजासाठी प्रकाशवाट

वयाच्या अवघ्या अकराव्या वर्षापासून सुनीता भोसले यांनी सामाजिक कार्याला सुरुवात केली. पारधी, भिल्ल, भटक्या-विमुक्त आणि वंचित आदिवासी समाजातील बांधवांच्या हक्कांसाठी त्यांनी दोन दशकांहून अधिक काळ संघर्ष केला. समाजाकडून संशयाने पाहिले जाणे, अवहेलना सहन करावी लागणे आणि मूलभूत हक्कांसाठीही झगडावे लागणे, या वास्तवाची त्यांना जवळून जाणीव आहे. मात्र, स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या या वेदना पुढील पिढीच्या वाट्याला येऊ नयेत, हा विचार त्यांच्या सामाजिक कार्याचा केंद्रबिंदू बनला.

आपल्याला जे कष्ट भोगावे लागले, जी अवहेलना सहन करावी लागली, ती आपल्या समाजातील इतर मुला-मुलींना सहन करावी लागू नये, त्यांनी शिकावे, मोठे व्हावे आणि सन्मानाने जगावे, ही त्यांची मनापासूनची तळमळ आहे. म्हणूनच त्यांच्यासाठी शिक्षण हा केवळ वैयक्तिक प्रगतीचा मार्ग नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या मुक्तीचा पाया आहे.

सुनीता भोसले यांच्या आयुष्यातील सर्वांत प्रेरणादायी पैलू म्हणजे त्यांनी स्वतःच्या शिक्षणाचे अपूर्ण राहिलेले स्वप्न पुन्हा पूर्ण करण्यासाठी घेतलेला पुढाकार. परिस्थितीमुळे सहावीतच शिक्षण थांबले; मात्र त्यांनी शिक्षणाची ओढ कधीही सोडली नाही. शिरूर येथील यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठाच्या अभ्यास केंद्रात त्यांनी बी.ए. पदवीच्या शिक्षणासाठी प्रवेश घेतला आणि आपले अर्धवट राहिलेले शिक्षण पूर्ण केले.

शिक्षणाला वयाची, परिस्थितीची किंवा सामाजिक स्थानाची मर्यादा नसते, हे त्यांनी स्वतःच्या कृतीतून सिद्ध केले.भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दिलेला ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’ हा संदेश त्यांनी केवळ विचार म्हणून स्वीकारला नाही, तर तो स्वतःच्या जीवनात आचरणात आणला. स्वतः शिकण्याबरोबरच आपल्या समाजातील मुला-मुलींनीही शिक्षण घ्यावे, ज्ञानाच्या बळावर स्वतःचे भविष्य घडवावे आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची ताकद मिळवावी, यासाठी त्या सातत्याने प्रयत्नशील आहेत.

महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी स्त्रीशिक्षणाची पेटवलेली ज्योत आजही समाजपरिवर्तनाचा मार्ग उजळवत आहे. याच विचारांचा वारसा पुढे नेत सुनीता भोसले आपल्या समाजातील मुलींच्या शिक्षणासाठी विशेष तळमळीने काम करतात. शिक्षणामुळे मुलींच्या आयुष्यात आत्मविश्वास, स्वावलंबन आणि निर्णयक्षमता निर्माण होते, याची त्यांना जाणीव आहे. म्हणूनच शिक्षणाचा प्रकाश समाजाच्या शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवण्याचा त्यांचा ध्यास आजही कायम आहे.

त्यांच्या मनातील ही तळमळ त्यांच्या विचारांतून व्यक्त होते—

“शिक्षणाचा ध्यास मनी घेऊनी,
एकच स्वप्न आहे माझे,
शिक्षण पोहोचवून समाजबांधवांपर्यंत,
त्यांचे आयुष्य घडवायचे आहे.

भोग आमच्या वाट्याला आले,

ते आता त्यांना येऊ देणार नाही,
उद्याच्या क्रांतीची पहाट,
आता उगवणार आहे!”

या ओळी म्हणजे त्यांच्या आयुष्याचे ध्येयच आहे. स्वतःच्या संघर्षातून मिळालेला अनुभव पुढील पिढीचे आयुष्य बदलण्यासाठी वापरण्याची त्यांची धडपड त्यांच्या कार्याला वेगळी उंची देते.

हक्कांसाठी लढा, अनिष्ट प्रथांना आव्हान

सुनीता भोसले यांनी वंचित कुटुंबांना जमिनीचा हक्क मिळावा, त्यांनी सन्मानाने शेती करून जगावे, यासाठी गायरान जमिनीच्या प्रश्नावर संघर्ष केला. त्यांच्या प्रयत्नांतून ३० ते ३५ पारधी कुटुंबांना शेतीच्या माध्यमातून स्वावलंबनाची दिशा मिळाली.

समाजातील बालविवाह, जातपंचायतीची दडपशाही आणि अनिष्ट रूढी-परंपरांविरुद्धही त्यांनी ठाम भूमिका घेतली. शिरूर येथे मोर्चा काढून त्यांनी या प्रश्नांकडे समाजाचे आणि प्रशासनाचे लक्ष वेधले. दौंड तहसील कार्यालयावर सुमारे दीड हजार पारधी बांधवांना सोबत घेऊन काढलेल्या ‘पाल मोर्चा’च्या माध्यमातून जातीचे दाखले, स्मशानभूमीसाठी जागा आणि मूलभूत हक्कांच्या प्रश्नांवर त्यांनी संघटित आवाज उठवला.

त्यांच्या या लढ्याचा उद्देश केवळ तात्कालिक प्रश्न सोडवणे एवढाच नव्हता, तर समाजाला हक्कांची जाणीव करून देणे आणि पुढील पिढीला अन्यायमुक्त आयुष्याची संधी उपलब्ध करून देणे हा होता.
‘विंचवाचं तेल’ : पारधी समाजाच्या वास्तवाचे दस्तऐवजीकरण

सुनीता भोसले यांच्या संघर्षाची आणखी एक महत्त्वाची ओळख म्हणजे ‘विंचवाचं तेल’ हे पुस्तक. या आत्मकथनातून त्यांनी पारधी समाजाचे जीवन, त्यांच्यासमोरील सामाजिक प्रश्न, संघर्ष, वेदना आणि उपेक्षेचे वास्तव शब्दबद्ध केले. समाजाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर राहिलेल्या या समाजाचे जगणे नेमके कसे आहे, कोणत्या परिस्थितीत त्यांना आयुष्य व्यतीत करावे लागते आणि मूलभूत हक्कांसाठी त्यांना किती संघर्ष करावा लागतो, याची जाणीव या पुस्तकामुळे व्यापक समाजाला झाली.

त्यांचे लेखन हे केवळ स्वतःच्या जीवनातील अनुभवांचे कथन नाही, तर उपेक्षित समाजाच्या वेदनांना मिळालेला आवाज आहे. आपल्या समाजाचे दुःख जगासमोर मांडताना त्यांनी त्यामागील प्रश्नांकडे संवेदनशीलतेने पाहण्याचे आवाहन केले. त्यांच्या जीवनकार्याची दखल घेत प्रा. डॉ. क्रांती पैठणकर यांनीही पीएच.डी.च्या अभ्यासासाठी सुनीता भोसले यांच्या जीवनकार्याचा विषय निवडला होता. त्यांच्या संघर्षाची आणि सामाजिक योगदानाची अभ्यासपूर्ण नोंद घेतली जाणे, हे त्यांच्या कार्याचे महत्त्व अधोरेखित करणारे आहे.

सामाजिक कार्यातील योगदानाबद्दल त्यांना महाराष्ट्र फाउंडेशनचा सामाजिक कार्यकर्ता पुरस्कार २०२१ आणि महामाता भीमाबाई आंबेडकर पुरस्काराने गौरविण्यात आले आहे. मात्र, पुरस्कारांपेक्षाही आपल्या समाजातील मुलांनी शिकावे, मुलींनी स्वाभिमानाने जगावे आणि पुढील पिढीने अन्यायाच्या जोखडातून मुक्त व्हावे, हेच त्यांच्या कार्याचे खरे फलित आहे.त्याच बरोबर क्रांती संघटनेची स्थापना त्यांनी केली आहे .

फुले, शाहू, आंबेडकरी विचारधारा पुढे घेऊन जाणाऱी बाबासाहेबांची लेक ही बंडखोर कार्यकर्ती केवळ पारधीच नाही तर भिल्ल वंचित आदिवासी भटक्या विमुक्त जाती जमातीतील सर्वच दुर्बल उपेक्षित घटकांसाठी त्या वीस वर्षाहून अधिक काळ सामाजिक कार्यात अग्रेसर आहे.

नवरात्र म्हणजे  स्त्रीच्या सामर्थ्याचा स्वीकार, तिच्या कर्तृत्वाचा सन्मान आणि तिच्या स्वातंत्र्याचा आदर करण्याची ती संधी आहे. सुनीता भोसले यांच्यासारख्या स्त्रिया आपल्याला शिकवतात की परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, तरी शिक्षण, जिद्द आणि संघटित संघर्ष यांच्या बळावर परिवर्तन घडवता येते.

ज्या स्त्रीने स्वतःच्या आयुष्यातील अंधाराशी लढताना स्वतःच प्रकाश बनण्याचा मार्ग निवडला, तीच आज आपल्या समाजातील असंख्य मुला-मुलींसाठी आशेचा दीप ठरत आहे. स्वतःला आलेल्या वेदना पुढील पिढीच्या वाट्याला येऊ नयेत, या एका ध्यासातून त्यांनी उभारलेली शिक्षण आणि सामाजिक परिवर्तनाची चळवळ हीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दुर्गाशक्ती आहे.

या नवरात्रात सुनीता भोसले यांच्या संघर्षाला सलाम करताना आपणही एक संकल्प करूया—समाजातील प्रत्येक मुलाला शिक्षणाची संधी मिळावी, प्रत्येक मुलीला सन्मानाने जगता यावे आणि कोणत्याही व्यक्तीला जात, जन्म किंवा परिस्थितीमुळे अन्याय सहन करावा लागू नये, यासाठी प्रयत्नशील आहेत.सुनीता भोसले यांचा प्रवास हा केवळ एका रणरागिणीचा गौरव नाही, तर शिक्षणातून समाज घडवण्याचा आणि संघर्षातून परिवर्तनाची पहाट आणण्याचा प्रेरणादायी संदेश आहे.

अंधार कितीही गडद असला, तरी शिक्षणाची ज्योत पेटवणारी एक जिद्दी स्त्री संपूर्ण पिढीचे भविष्य उजळवू शकते—सुनीता भोसले हे त्याचे जिवंत उदाहरण आहेत!